Ngày 07/10/2026, tại Hà Nội, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam phối hợp với Tạp chí Kinh doanh và Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác tổ chức Diễn đàn “Chuyển đổi số trong Hợp tác xã: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường”, với sự đồng hành của Agribank. Chương trình gồm phần phát biểu khai mạc của Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, phiên tham luận “Từ chính sách đến thị trường” với đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, doanh nghiệp công nghệ, hệ thống phân phối và Liên minh hợp tác xã các địa phương. Tiếp đó là phiên tọa đàm “Nếu bắt đầu từ ngày mai, hợp tác xã nên chuyển đổi số từ đâu?”, dành thời lượng chính cho đối thoại trực tiếp với hợp tác xã.
(Toàn cảnh diễn đàn Chuyển đổi số trong Hợp tác xã: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường)
Theo Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), các cơ chế hỗ trợ hợp tác xã chuyển đổi số hiện chia thành ba lớp với mức độ chắc chắn khác nhau, được phân loại theo tình trạng văn bản tại thời điểm ngày 06/10/2026. Lớp thứ nhất là các văn bản đã có hiệu lực, hợp tác xã có thể áp dụng trực tiếp, gồm Luật Hợp tác xã năm 2023, Nghị định số 113/2024/NĐ-CP, Luật Chuyển đổi số số 148/2025/QH15 và Nghị định số 224/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026). Theo đó, hợp tác xã được hỗ trợ tư vấn chuyển đổi số, chuyển giao công nghệ, xúc tiến thương mại, thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc; được sử dụng phần mềm do Nhà nước phát triển, cấp miễn phí theo ngành và Cổng thông tin hợp tác xã quốc gia. Nguyên tắc cần lưu ý là hỗ trợ theo mức độ số hóa thực tế và không được nhận hỗ trợ trùng lặp từ ngân sách cho cùng một nội dung trong cùng năm, do đó hợp tác xã cần lập hồ sơ theo dõi các khoản hỗ trợ đã nhận.
Lớp thứ hai là các chương trình có khung chung nhưng do địa phương cụ thể hóa, như Quyết định số 1266/QĐ-TTg và Quyết định số 433/QĐ-TTg. Mức hỗ trợ do từng địa phương quy định, không phải mức chung toàn quốc, nên hợp tác xã cần chủ động hỏi cơ quan chuyên môn cấp tỉnh, cấp xã. Lớp thứ ba là dự thảo Nghị định sửa đổi Nghị định số 113/2024/NĐ-CP, đề xuất hỗ trợ tối đa 100% chi phí thuê hoặc mua giải pháp chuyển đổi số, không quá 100 triệu đồng mỗi năm cho một hợp tác xã, nộp một bộ hồ sơ tại Ủy ban nhân dân cấp xã. Đây mới là nội dung dự thảo, chưa ban hành, nên hợp tác xã chưa tính vào kế hoạch tài chính.
Về trình tự thực hiện, Bộ Khoa học và Công nghệ khuyến nghị ba bước: kiểm tra điều kiện hoạt động hợp pháp theo Luật Hợp tác xã năm 2023; tự đánh giá mức độ sẵn sàng chuyển đổi số bằng công cụ đánh giá theo ngành; lựa chọn giải pháp từ danh mục nền tảng đã thẩm định, ưu tiên hình thức thuê bao, có khả năng xuất dữ liệu và có hỗ trợ tại chỗ. Cơ quan này cũng nhấn mạnh nguyên tắc “dùng chung trước, đầu tư riêng sau” và yêu cầu mọi nền tảng phải liên thông theo chuẩn dữ liệu quốc gia để hợp tác xã không bị phụ thuộc vào một nhà cung cấp.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Cục Chuyển đổi số) cho biết hành lang pháp lý về truy xuất nguồn gốc đã cơ bản hoàn thiện, gồm Luật số 78/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2026), Nghị định số 37/2026/NĐ-CP ngày 23/01/2026 về nghiệp vụ truy xuất nguồn gốc và Nghị định số 372/2026/NĐ-CP ngày 29/9/2026 về định danh, xác thực, truy xuất nguồn gốc (có hiệu lực từ ngày 01/01/2027). Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản của Bộ chính thức được đưa vào sử dụng từ ngày 01/7/2026, người tiêu dùng tra cứu công khai tại txng.mae.gov.vn. Hợp tác xã không phải đầu tư hệ thống lõi; Nhà nước cấp miễn phí mã định danh DID trên Nền tảng quốc gia từ năm 2027, và dữ liệu đã khai báo hợp lệ không phải khai báo lại.
Điểm đáng chú ý là số liệu thực tế đến ngày 31/8/2026: có 793.623 sản phẩm đăng ký trên hệ thống nhưng chỉ 158.451 sản phẩm (20,0%) đủ thông tin để truy xuất; với nông hộ, tỷ lệ này chỉ đạt 1,2% (36/3.013). Bộ nhận định điểm nghẽn không nằm ở phần mềm mà ở năng lực ghi chép, cập nhật dữ liệu tại khâu sản xuất, và mã QR chỉ là “cửa sổ” tra cứu, giá trị nằm ở dữ liệu phía sau con tem. Kết quả thí điểm truy xuất nguồn gốc sầu riêng cho thấy lợi ích cụ thể: thời gian toàn trình từ thu hái đến thông quan giảm từ 15–20 ngày xuống còn 6–11 ngày.
Theo Nghị định số 372/2026/NĐ-CP, hợp tác xã được chọn một trong ba phương thức kết nối. Với hợp tác xã quy mô nhỏ, Bộ khuyến nghị sử dụng giải pháp của nhà cung cấp đã kết nối với Hệ thống của Bộ; hợp tác xã ở địa phương có sẵn hệ thống thì kết nối qua hệ thống địa phương; hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã quy mô lớn có phần mềm riêng thì kết nối trực tiếp theo chuẩn phiên bản 1.09. Để chuẩn bị, hợp tác xã nông nghiệp nên tổ chức dữ liệu theo năm nhóm: chủ thể (pháp lý, danh sách thành viên); vùng sản xuất (mã vùng trồng, danh sách hộ, vị trí, diện tích thửa đất); sản phẩm (tiêu chuẩn, chứng nhận VietGAP, OCOP, hữu cơ); quá trình (nhật ký canh tác, vật tư đầu vào, thời điểm thu hoạch); lô hàng và giao nhận (số lô, hộ và thửa cấu thành lô, kiểm nghiệm). Bộ Khoa học và Công nghệ cũng lưu ý thứ tự ưu tiên: tầng nền móng là danh sách thành viên, vốn góp, sổ sách kế toán; tiếp đến là dữ liệu sản xuất; sau cùng là dữ liệu thị trường. Thiếu tầng đầu tiên thì hai tầng còn lại không đủ tin cậy để vào chuỗi phân phối hoặc để tổ chức tín dụng thẩm định.
Theo nghiên cứu của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam và Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác, năm 2023, bình quân một hợp tác xã có khoảng 10 lao động, doanh thu 7,4 tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế 250,8 triệu đồng, tức khoảng 3,4 đồng lãi trên 100 đồng doanh thu. Vì vậy, mỗi khoản chi 100 triệu đồng cho công nghệ tương đương 40% lợi nhuận cả năm. Nhóm tác giả đề xuất ba lớp giải pháp làm lần lượt: lớp 1 là tài chính và sổ thành viên (phần mềm kế toán hợp tác xã, hóa đơn điện tử, chữ ký số, thu chi qua tài khoản); lớp 2 là bán hàng, kho theo lô, mã số mã vạch, hồ sơ sản phẩm; lớp 3 là tăng trưởng, gồm dữ liệu khách hàng, bán hàng đa kênh, trí tuệ nhân tạo, chỉ triển khai khi hai lớp trước đã ổn định.
Chi phí năm đầu theo phương án thuê bao dự toán từ 41 đến 97 triệu đồng, từ năm thứ hai khoảng 10 đến 32 triệu đồng, trong đó phần dành cho con người và dữ liệu không dưới 40% ngân sách. Nếu chỉ có 50 triệu đồng, hợp tác xã giữ lớp 1 và dành không dưới 20 triệu đồng cho đào tạo, chuẩn hóa dữ liệu. Trước khi ký hợp đồng, ban quản trị cần tự trả lời ba câu hỏi: vấn đề nào đang làm mất tiền, mất khách và mỗi năm bao nhiêu; ai nhập và sử dụng dữ liệu hằng ngày; sau 6 và 12 tháng chỉ số nào phải thay đổi, ai chịu trách nhiệm. Chưa có số liệu thì chưa mua, chưa rõ người sử dụng thì chi trước cho đào tạo, chưa rõ trách nhiệm thì chưa ký hợp đồng. Tài liệu cũng cảnh báo một số hạng mục chưa nên đầu tư ở giai đoạn đầu như website riêng, cảm biến kết nối Internet, chuỗi khối; và lưu ý tổng phí người bán trên sàn thương mại điện tử năm 2026 khoảng 8,4% đến 20% giá trị đơn hàng, cao hơn nhiều mức lãi bình quân. Lộ trình khuyến nghị kéo dài 24 tháng, mỗi giai đoạn có điểm kiểm tra, chẳng hạn 100% hóa đơn điện tử, từ 80% tiền trả thành viên qua tài khoản, khóa sổ tháng trong 10 ngày. Chưa đạt thì chưa mở rộng.
Quỹ Hỗ trợ phát triển hợp tác xã Việt Nam cho biết đang áp dụng ba cơ chế đối với dự án chuyển đổi số: cho vay phương án sản xuất kinh doanh có cấu phần chuyển đổi số; cho vay bù đắp tài chính đối với khoản đầu tư công nghệ mà hợp tác xã đã dùng vốn tự có thực hiện (thời hạn từ lúc sử dụng vốn đến khi Quỹ quyết định cho vay không quá 12 tháng, vốn đối ứng tối thiểu 20%); và cho vay vốn lưu động để khai thác dự án sau đầu tư. Nguyên tắc thẩm định là hiệu quả được đánh giá trên toàn bộ hoạt động sản xuất kinh doanh của hợp tác xã, nguồn trả nợ từ chính hoạt động kinh doanh. Những vướng mắc thường gặp là dự án lập quy mô vượt nhu cầu thực tế và sổ sách kế toán chưa chuẩn hóa theo Thông tư số 71/2024/TT-BTC, không có sao kê, sổ chi tiết doanh thu, chi phí để chứng minh khả năng trả nợ. Về nguồn lực của Quỹ, vốn điều lệ hiện là 1.000 tỷ đồng, dư nợ cuối năm 2025 khoảng 943 tỷ đồng, trong khi nhu cầu vay giai đoạn 2026–2030 khoảng 19.300 tỷ đồng; Liên minh Hợp tác xã Việt Nam đã đề nghị bổ sung vốn điều lệ lên 2.000 tỷ đồng. Hợp tác xã vì vậy nên chuẩn hóa sổ sách và làm sạch dữ liệu tài chính trước khi lập đề nghị vay.
Trong phần giới thiệu quy trình tiếp nhận hàng hóa, Saigon Co.op công bố hồ sơ pháp lý nhà cung cấp cần chuẩn bị đối với nhóm thực phẩm tươi sống, gồm giấy phép kinh doanh, giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc giấy tương đương còn hiệu lực tối thiểu 01 tháng tại thời điểm chào hàng, kết quả kiểm nghiệm còn hiệu lực, nhãn sản phẩm, hợp đồng phân phối hoặc gia công nếu không trực tiếp sản xuất, giấy đăng ký mã số mã vạch với hàng bao gói, cùng các chứng nhận VietGAP, Organic nếu có áp dụng. Các hợp tác xã có sản phẩm chủ lực của tỉnh như na, quýt, hồng, hồi, thạch đen và sản phẩm OCOP nên rà soát hồ sơ theo danh mục này từ sớm. Về yêu cầu mới của thị trường, hàng hóa rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương phải được truy xuất nguồn gốc đầy đủ trước khi lưu thông từ ngày 01/01/2027.
Theo Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác, mức độ chuyển đổi số của khu vực kinh tế tập thể hiện đạt 94,3/320 điểm (29,5%), ở mức “bắt đầu”. Nhu cầu hỗ trợ cao nhất là tài chính đầu tư chuyển đổi số (82%), công cụ phần mềm (81%), hạ tầng, thiết bị (79%), xây dựng thương hiệu (76%) và nhân lực, đào tạo công nghệ thông tin (71%). Khảo sát 2.536 hợp tác xã nông nghiệp do Liên minh Hợp tác xã Việt Nam phối hợp với Công ty Sorimachi thực hiện cho thấy 57% chưa sử dụng phần mềm quản lý, trong khi 73% có nhu cầu liên kết dữ liệu giữa kế toán, sản xuất và bán hàng.
Tại Diễn đàn, tỉnh Lạng Sơn với đặc thù miền núi, biên giới, định hướng của tỉnh là chuyển đổi số đi từ việc thiết thực, chi phí thấp: quản trị thành viên, kế toán, ghi chép sản xuất, truy xuất nguồn gốc và bán hàng trên nền tảng số. Từ các nội dung của Diễn đàn, hợp tác xã nên bắt đầu từ dữ liệu: rà soát danh sách thành viên, vốn góp, sổ sách kế toán theo quy định hiện hành, thiết lập nhật ký sản xuất thống nhất cho các hộ thành viên. Khi lựa chọn công nghệ, ưu tiên giải pháp thuê bao, dùng chung, đã kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, có điều khoản bảo đảm quyền xuất, chuyển dữ liệu khi thay đổi nhà cung cấp. Hợp tác xã cần chủ động tìm hiểu mức hỗ trợ cụ thể tại tỉnh và xã, tránh nhận hỗ trợ trùng lặp, không đưa các mức trong dự thảo vào kế hoạch tài chính. Liên minh Hợp tác xã Việt Nam đang triển khai Chương trình hành động 100 ngày xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số (Kế hoạch số 1430/KH-TT ngày 05/9/2026, từ ngày 03/9/2026 đến hết ngày 13/12/2026), trong đó có nhiệm vụ chuẩn hóa dữ liệu hợp tác xã và xây dựng mạng lưới đầu mối chuyển đổi số tại Liên minh các tỉnh, thành phố. Liên minh Hợp tác xã tỉnh Lạng Sơn sẽ tiếp tục cập nhật các văn bản hướng dẫn và sẵn sàng tư vấn, hỗ trợ hợp tác xã trong quá trình triển khai.
Nguyễn Hữu Hải, PCT Liên minh HTX tỉnh